2025 жылы Transparency International ұйымы жариялаған Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде (Corruption Perceptions Index – CPI) Қазақстан 100 мүмкін ұпайдың 38-ін жинап, 182 елдің ішінде 96-орынға тұрақтады. Бұл – өткен жылмен салыстырғанда екі ұпайға төмен көрсеткіш (2024 жылы – 40 ұпай, 88-орын). Индекс шкаласы бойынша 50 ұпайдан төмен елдер сыбайлас жемқорлық деңгейі жоғары мемлекеттер санатына жатады. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан қауіпті межеден әлі де алыс.
Индекс нені өлшейді?
Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі – мемлекеттік сектордағы жемқорлық деңгейін бағалауға арналған халықаралық негізгі құралдардың бірі. Ол нақты фактілерді емес, сарапшылар мен бизнес қауымдастығы өкілдерінің жемқорлықты қабылдау деңгейін өлшейді. Бағалау 0-ден 100-ге дейінгі шкаламен жүргізіледі: 0 – жемқорлық өте жоғары, 100 – өте төмен.
2025 жылы Қазақстан бойынша 9 тәуелсіз дереккөз пайдаланылған. Жалпы индекс 13 халықаралық зерттеу мен сараптамалық бағалауға сүйенеді. Маңыздысы – индекс қарапайым азаматтардың пікірін есепке алмайды.
Қазақстанның әлсіз тұстары
Transparency International Kazakhstan мәліметінше, Қазақстан ең төмен баллды мына бағыттар бойынша алған:
•Демократиялық институттардың сапасы;
•Сайлау жүйесінің сенімділігі;
•Азаматтық қоғамның жағдайы;
•БАҚ еркіндігі;
•Сот жүйесінің тәуелсіздігі.
Керісінше, бизнес жүргізу жағдайлары мен кәсіпкерлік тәуекелдеріне қатысты бағалар салыстырмалы түрде жоғарырақ.
Бұл деректер сыбайлас жемқорлықпен күрес тек құқық қорғау шараларымен емес, институционалдық сапамен, биліктің ашықтығымен және қоғамның еркіндігімен тікелей байланысты екенін көрсетеді.
Аймақтық және жаһандық контекст
Қазақстанмен бірдей 38 ұпайды Эфиопия мен Суринам жинаған. Бір ұпай төмен елдер қатарында Колумбия, Доминикан Республикасы, Гамбия, Лесото және Замбия бар. Ал бір ұпай жоғары – Мальдив аралдары, Марокко және Тунис.
Көршілес мемлекеттермен салыстырғанда Қазақстанның көрсеткіші жоғарырақ болғанымен, жалпы аймақтық ахуал алаңдатарлық:
•Өзбекстан – 31 ұпай (124-орын)
•Қырғызстан – 26 ұпай (142-орын)
•Ресей – 22 ұпай (157-орын)
•Түрікменстан – 17 ұпай (167-орын)
Шығыс Еуропа мен Орталық Азия аймағы бойынша орташа көрсеткіш – 34 ұпай. Аймақтағы 19 елдің алтауы көрсеткішін нашарлатқан, тек жетеуі ғана ілгерілеу байқатқан. 2025 жылы 50 ұпай межесінен тек Грузия ғана аса алды.
Әлемдік орташа көрсеткіш – 42 ұпай. Бұл соңғы он жылдағы ең төмен деңгей. Толыққанды демократиялар орта есеппен 71 ұпай, «жетілмеген демократиялар» – 47 ұпай, ал авторитарлық режимдер – 32 ұпай жинаған. Бұл деректер жемқорлық деңгейі мен саяси режим сипаты арасында тікелей байланыс бар екенін дәлелдейді.
Антикоррупциялық саясаттағы құрылымдық өзгерістер
Сарапшылар Қазақстанда антикоррупциялық органның таратылып, оның функциялары Ұлттық қауіпсіздік комитетіне (ҰҚК) берілуіне қатысты алаңдаушылық білдіруде. Transparency International Kazakhstan атқарушы директоры Мұрат Даниярдың айтуынша, антикоррупциялық функциялардың жабық күштік құрылымдарға шоғырлануы тәуелсіз бақылау мен есептіліктің әлсіреу қаупін туғызады.
Сондай-ақ, үкіметтік емес ұйымдарға (ҮЕҰ) қатысты заңнамалық талаптардың күшеюі, «шетел агенті» логикасындағы нормалардың талқылануы азаматтық кеңістіктің тарылуына әкелуі мүмкін.
Сарапшылардың пікірінше, «көрсеткіш үшін қамаулар» емес, жүйелі саяси ерік пен институционалдық реформа қажет.
Негізгі мәселелер: сенім дағдарысы
CPI – бұл тек рейтинг емес, ең алдымен мемлекетке деген сенім индикаторы. Ұпайдың төмендеуі:
•мемлекеттік шешімдердің ашықтығына күмән;
•сот тәуелсіздігіне сенімсіздік;
•азаматтық бақылаудың әлсіздігі;
•сөз бостандығына қысым;
сияқты факторлармен байланысты.
Сыбайлас жемқорлықты азайту тек қылмыстық жазамен шектелмейді. Ол үшін:
1.Тәуелсіз сот жүйесі;
2.Еркін БАҚ;
3.Қорғалатын азаматтық қоғам;
4.Ашық мемлекеттік сатып алулар;
5.Активтерді қайтару процесінің толық жариялылығы
қажет.
Сарапшылар ұсынған шешімдер
Transparency International Kazakhstan мына бағыттарды ұсынады:
•Антикоррупциялық саясаттың институционалдық тәуелсіздігін қамтамасыз ету;
•Мемлекеттік шешімдер мен деректердің ашықтығын күшейту;
•Журналистер мен зерттеушілердің қауіпсіздігін қорғау;
•ҮЕҰ қызметін шектейтін тәжірибелерден бас тарту;
•Қайтарылған активтерді пайдалану туралы толық есептілік енгізу.
Қорытынды
Қазақстанның 2025 жылғы 38 ұпайы – жай статистикалық көрсеткіш емес, институционалдық даму деңгейінің айнасы. Көрсеткіштің екі ұпайға төмендеуі – реформалардың баяулығын немесе олардың жеткіліксіздігін білдіретін белгі.
Сыбайлас жемқорлық – тағдыр емес. Ол саяси ерік, институционалдық сапа және қоғамдық бақылау арқылы азайтылатын құбылыс. Егер азаматтық кеңістік тарылып, билік тармақтарының тәуелсіздігі әлсіресе, антикоррупциялық саясат нәтижесіз науқанға айналу қаупі бар.
Қазақстан үшін басты сұрақ – рейтингтегі орын емес, 50 ұпайлық межеге жақындау. Ал бұл межеге жету тек жүйелі, ашық және саяси тұрғыдан батыл реформалар арқылы мүмкін.
