Бірнеше айдан бері қазақстандық кәсіпкер Ануар Жетыбаев Қырғызстанда қамауда отыр. Оның ұсталу себептері әлі күнге дейін нақты түсіндірілмеген. Ресми органдардың үнсіздігі жағдайды одан әрі күрделендіріп отыр. Жұбайы Зауре Телемисова журналистерден көмек сұрап, істің мән-жайын жария етті.
Ұсталу және айып тағу
Зауренің айтуынша, 6 тамыз күні Ануар Жетыбаев достарымен бірге Ыстықкөлге туристік сапарға шыққан. Алайда «Ақ жол» шекаралық бақылау-өткізу пунктінде оны Қырғызстанның Ұлттық қауіпсіздік мемлекеттік комитеті (ГКНБ) қызметкерлері ұстап, орталық аппаратқа жеткізген. Оған «қылмыстық топтарды қаржыландырды» деген ауыр айып тағылған.
Содан бері алты ай уақыт өтсе де, отбасының сөзінше, бірде-бір тергеу әрекеті жүргізілмеген, ресми айыптау дәлелдері ұсынылмаған, куәлар көрсетілмеген. Кәсіпкер тергеу изоляторында отыр, бірақ не жұбайына, не адвокатына, не Қазақстан консулына істің нақты мән-жайы түсіндірілмеген.
Жақындары оның қандай жағдайда отырғанын, қысым көрсетіліп-көрсетілмегенін де білмейді. Кездесуге жұбайы да, консул да жіберілмеген.
Жалғыз жағдай емес пе?
Зауренің мәліметінше, бұл жеке-дара жағдай емес. Қазақстанның Қырғызстандағы елшілігінің дерегіне сүйенсек, 6 тамыздан бері Қырғызстан шекарасында кемінде үш қазақстандық ұсталған. Қазіргі таңда олардың екеуі босатылған.
Бұл дерек екі ел арасындағы құқықтық өзара іс-қимылдың тиімділігіне қатысты сұрақтарды күшейтеді.
Құқықтық база бар, бірақ іс жүзінде жұмыс істемей ме?
Халықаралық құқық саласының сарапшысы, әрі Ануардың туысы Сауле Сейтимбетованың айтуынша, Қазақстан азаматтарын шетелде қорғауға жеткілікті құқықтық негіз бар:
•Консулдық қатынастар туралы Вена (Женева деп жиі аталады) конвенциясы;
•ҚР-ның Консулдық жарғысы;
•«Дипломатиялық қызмет туралы» заң;
•ТМД аясындағы Кишинев конвенциясы;
•Қазақстан мен Қырғызстан арасындағы құқықтық көмек туралы екіжақты келісім.
Алайда, оның пікірінше, нақты жағдайда бұл нормалар толыққанды іске аспай отыр.
Отбасы Қырғызстан Президентіне, ГКНБ төрағасына, омбудсменге, Бас прокуратураға, СІМ-ге, сондай-ақ Қазақстан Президентіне, Қауіпсіздік кеңесіне, КНБ-ға, Парламентке, Жоғарғы сотқа және басқа да органдарға хат жолдаған. Барлық мекемелер азаматтарды шетелде қорғау Сыртқы істер министрлігінің құзырында екенін көрсеткен.
Сейтимбетованың айтуынша, консулдық қызмет құрылымында шетелдегі азаматтарды жүйелі құқықтық қорғауға арналған арнайы тетіктер жеткіліксіз.
Ол консулдық қызмет штатын кеңейтіп, тәжірибелі заңгерлерді, бұрынғы тергеушілер мен прокурорларды, адвокаттарды тартуды ұсынады. Сонымен қатар, мәселені тек екі елдің арнайы қызметтері деңгейінде келіссөз арқылы шешуге болатынын айтады.
Адвокаттардың уәжі
Алматы қалалық адвокаттар алқасының мүшесі Абзал Қасымжанов бұл істің қоғамдық резонанс тудырғанын атап өтті. Оның пікірінше, мәселе тек бір кәсіпкердің тағдырында емес, Қырғызстанға сапарлайтын барлық қазақстандықтардың қауіпсіздігінде.
Адвокаттың айтуынша, Қазақстан мен Қырғызстан заңнамалары ұқсас және негізгі қағидаттардың бірі – азаматты заңсыз әрі негізсіз айыптаудан қорғау.
Қырғызстанның Қылмыстық-процестік кодексіне сәйкес:
•Егер тұлғаның кінәсін дәлелдейтін айғақтар болмаса, қылмыстық іс тоқтатылуы тиіс;
•Бұлтартпау шарасын таңдағанда ең жеңіл шара қолданылуы қажет (кепіл, үйқамақ және т.б.);
•Ұсталушыға міндетті түрде адвокат берілуі тиіс.
Алайда Жетыбаевқа қатысты ең қатаң бұлтартпау шарасы – қамауда ұстау – таңдалып, бірнеше рет ұзартылған. Ұсталған сәтте оған адвокат берілмегені де айтылып отыр.
Қырғызстан аумағындағы жергілікті адвокат та нақты тергеу әрекеттері туралы ақпарат берілмегендіктен белсенді әрекет ете алмай отырған көрінеді.
Абзал Қасымжановтың айтуынша, ол Қытайда ұсталған қазақстандықтардың ісімен де айналысып жүр. Ол жақта азаматтардың кінәсі дәлелденген (есірткі тасымалдау фактісі бар). Ал Жетыбаев ісінде қамауға алуға негіз болған айғақтар ашық көрсетілмеген.
Мемлекетаралық үнқатысу: нәтиже бар ма?
Қазақстан тарапынан белгілі бір дипломатиялық қадамдар жасалған. Премьер-министр бұл мәселені қырғыз әріптесімен келіссөздер барысында көтерген. Бас прокуратура, омбудсмен және елшілік ресми хаттар жолдаған. Алайда қырғыз тарапынан нақты жауап немесе ресми түсініктеме болмаған.
Бұл жағдай екі ел арасындағы құқықтық көмек туралы келісімдердің практикалық тиімділігіне күмән тудырады.
Сараптамалық қорытынды
Ануар Жетыбаев ісі бірнеше маңызды мәселені алға шығарып отыр:
1.Шетелде қамауға алынған азаматтарды қорғаудың нақты механизмдері қаншалықты тиімді?
2.Консулдық қызметтің құзыреті мен мүмкіндігі жеткілікті ме?
3.Мемлекетаралық құқықтық келісімдер іс жүзінде қалай орындалады?
4.Тергеу органдарының әрекеттеріне тәуелсіз бақылау бар ма?
Егер айыптауға нақты дәлелдер болмаса және тергеу әрекеттері жүргізілмесе, бұл құқықтық мемлекет қағидаттарына қайшы келеді. Ал ұзақ уақытқа созылған белгісіздік азаматтың құқықтарын шектеудің ауыр түріне айналуы мүмкін.
Бұл іс тек бір отбасының трагедиясы емес, Қазақстан азаматтарының шетелдегі құқықтық қауіпсіздігі мәселесінің көрсеткіші. Ашықтық, заң үстемдігі және мемлекетаралық тиімді диалог – мұндай дауларды шешудің жалғыз жолы.
Қоғамдық резонанс күшейген сайын, билік органдарынан нақты әрі түсінікті жауап күтіледі.
